Rekenmodel onvoorwaardelijk basisinkomen

Wat is het onvoorwaardelijk basisinkomen?

Er zijn meerdere varianten van het onvoorwaardelijk basisinkomen in omloop. Het principe van bijstand betekent simpel uitgelegd dat je standaard de economische middelen krijgt om te kunnen overleven. Het systeem dat we allemaal hiervoor kennen in Nederland is de bijstand.

Een onvoorwaardelijk basisinkomen is een soort bijstand, waarbij alle mensen (ongeacht werk, inkomen en levenssituatie) dit inkomen standaard krijgt.

Er zijn verschillende varianten van onvoorwaardelijke basisinkomens in omloop. Sommige varianten zien het onvoorwaardelijk basisinkomen als een variant van de bijstand, waarbij mensen alleen het basisinkomen krijgen als ze geen werk hebben. Een andere variant is het basisinkomen te zien als een fundamenteel recht, wat je krijgt ongeacht of je werk hebt of niet. Binnen deze laatste variant zijn er tot slot mensen die vinden dat minderjarigen en gevangenen geen recht hebben op een onvoorwaardelijk basisinkomen, omdat ze dit geld niet nodig hebben. Er zijn daarnaast nog discussies over of immigranten ook recht hebben op het basisinkomen. En tot slot is zijn er nog varianten met en zonder vlaktaks.

Het voornaamste argument tegen het onvoorwaardelijk basisinkomen is het argument dat dit niet te bekostigen is. Dit is ook doorgerekend door het CPB [5], die deze conclusie onderstreept.

De variant van een onvoorwaardelijk basisinkomen die ik hier zal beschouwen is de volgende:

  • Een basisinkomen voor alle mensen die in het land verblijven;
  • Inclusief immigranten, mits deze aan (nader te bepalen) bepaalde voorwaarden voldoen;
  • Exclusief gevangenen, omdat deze geen (basis)kosten hebben.

Minderjarigen neem ik in tegenstelling tot veel andere modellen bewust wel mee in deze variant, om redenen die ik later zal toelichten.

Waarom een onvoorwaardelijk basisinkomen?

In Canada is van 1974-1979 een test gedaan met het onvoorwaardelijke basisinkomen in een kleine Canadese stad onder de naam “MINCOME Program”. [1] Hoewel moet worden opgemerkt dat het hier gaat om een andere variant dan boven beschreven, zijn de conclusies wel noemenswaardig. De conclusies van het experiment waren:

  • Mensen gaan meer werken. In het experiment was er een positieve prikkel, nl dat minder van het verdiende geld werd afgetrokken van de uitkering.
  • Zwangere vrouwen en vrouwen met kinderen gingen minder werken.
  • Weinig mensen stopten met werken of gingen minder werken. Dit komt doordat er in een goed doordacht systeem prikkels zijn om wel te werken.
  • Onderwijs is beter toegankelijk voor mensen. Dit creëert hoger opgeleiden.
  • Mensen zijn gelukkiger en gezonder.

Er zijn echter meer sociale zaken die met een onvoorwaardelijk basisinkomen opgelost worden. In 2009 wordt in London opnieuw een experiment gestart met een heel andere inzet. In London bleek in 2009 de kosten voor Politie, Zorg en Justitie voor 400.000 pond per jaar te worden veroorzaakt door een kleine groep van slechts 13 daklozen.

Deze kosten waren een direct resultaat van het gedrag; denk hierbij aan heroïnegebruik en overlast, maar ook zaken als onderkoeling (incl. spoedopnames), etc.

In plaats van deze daklozen wederom door het systeem te halen werd bedacht om deze groep van 13 daklozen handje-contantje een bedrag van 3000 pond te geven per jaar. De enige vraag die hierbij werd gesteld was “wat denk je zelf dat goed voor je is?”

Anderhalf jaar later waren zeven van de dertien daklozen van de straat. Alle dertien daklozen hadden belangrijke stappen gezet. Geen van de mannen verspilde zijn geld aan drank, drugs of gokken. Sterker nog, de meesten waren overdreven zuinig op hun centen. Na een jaar was er gemiddeld slechts 800 pond uitgegeven.

De achterliggende gedachte voor het onvoorwaardelijke basisinkomen vinden we in de psychologie. Een vriendin van ons werkt als GZ psycholoog en vertelde het verhaal:

Mensen die in de financiële problemen (schuldsanering) zitten zijn de hele dag alleen maar bezig met overleven. Dat zie je in de vele korte-termijnkeuzes die gemaakt worden. Als voorbeeld: het begint met een treinkaartje dat niet wordt gekocht omdat ze te weinig geld hebben om die maand rond te komen. De conducteur komt langs en geeft vervolgens een boete. De boete wordt vervolgens niet betaald, waardoor er administratiekosten bij komen. Aan het begin van de volgende maand moet toch die boete worden betaald, waardoor de maand meteen begint met een achterstand. Op vergelijkbare manier worden dingen als een wasmachine tot een auto op leningen gekocht: omdat de mensen niet in staat zijn om het nu te betalen. Deze mensen kunnen geen lange-termijn keuzes maken.

 De manier om deze vicieuze cirkel te doorbreken is door de mensen enerzijds te leren omgaan met geld en gewoon anderzijds geld te geven.

Ondanks deze argumenten zeggen tegenstanders van het onvoorwaardelijk basisinkomen dat deze experimenten niet relevant zijn. De reden hiervoor is dat veel van de experimenten ‘oud’ zijn, gebeuren in gebieden waar de omstandigheden slecht zijn en op kleine schaal getest worden. Onze situatie als land is niet daarmee vergelijkbaar. Hier hebben de tegenstanders gewoon een punt.

Ironisch genoeg geven voorstanders van het onvoorwaardelijk basisinkomen om soortgelijke redenen kritiek op het CPB: de situaties zijn zo verschillend, dat de cijfers nergens op gebaseerd zijn.

Ondanks dergelijke discussies, is vrijwel iedereen het er over eens dat het huidige sociale stelsel te complex en te kostbaar is. Het onvoorwaardelijk basisinkomen is hier mogelijk een oplossing voor. Daardoor zijn er vele initiatieven voor experimenten met (varianten van) het onvoorwaardelijk basisinkomen. In Zwitserland werden in 2013 wel 100.000 handtekeningen opgehaald [2]. In eigen land willen Utrecht [3], Groningen [4] en Nijmegen [6] een experiment starten en hebben sommige politieke partijen het op de agenda staan [7].

Efficiëntie en overheid

Een belangrijke reden om het onvoorwaardelijk basisinkomen te onderzoeken komt vanuit de financiële hoek. Ons huidige systeem is door de vele regels enorm complex geworden en daardoor duur en inefficiënt. Bovendien zijn de regels lastig te controleren (dit leidt tot fraude en corruptie) en neemt de regeldruk continue toe vanwege de mazen die in de wet worden gevonden die met nieuwe regels worden opgevuld.

Invoer van een onvoorwaardelijk basisinkomen lost al deze problemen als volgt op:

  • Geen uitkeringen zijn meer nodig;
  • Geen toeslagen meer op zorg, huren, hypotheken, etc.;
  • Geen speciale aftrekposten meer;
  • Geen re-integratietrajecten meer;
  • Geen subsidies meer die werk stimuleren;
  • Fraude en corruptie zijn vrijwel onmogelijk omdat de regels zo simpel zijn;
  • Ons pensioenstelsel is niet langer noodzakelijk meer.

De financiele kosten die hierbij horen vinden we in de “miljoenennota 2016” [8] terug in de begroting onder het kopje “Sociale zekerheid en arbeidsmarkt”. Deze kostenpost is goed voor 78,1 miljard per jaar (!) en daarmee de grootste kostenpost voor de hele rijksoverheid.

Om misverstanden te voorkomen: binnen deze 78,1 miljard zitten ook kosten voor bijv. immigratie (wat los staat van het onvoorwaardelijk basisinkomen), maar niet de kosten voor bijv. zorgtoeslag. Dit is dus een hele grove schatting. 78,1 miljard per jaar is het financiële equivalent van +/- 400,- per maand, per persoon voor alle 17 miljoen mensen van Nederland. Als vergelijk: de bijstand voor een alleenstaande ouder is 668,21 per maand. Het financiële verschil tussen onze kosten en iedereen een bijstand uitkeren is dus slechts 268,21 per maand ten opzichte van ons huidige stelsel.

Hierbij zit niet echter nog niet alles meegenomen. Zoals we ook al hebben gezien heeft een onvoorwaardelijk basisinkomen waarschijnlijk positieve effecten op gebruik van de zorg, politie en justitie. In praktische zin kunnen de ambtenaren die betrokken zijn bij re-integratie, aftrekposten, toeslagen, uitkeringen, enz, enz. per direct ander werk gaan doen (mits ze dit uiteraard prefereren boven het basisinkomen). Een groot deel hiervan zal willen re-integreren en elders een bijdrage gaan leveren in onze economie.

Een laatste politiek effect is een mentaliteitsverandering. Op dit moment is politiek het woord “werkgelegenheid” een gevoelig onderwerp, omdat werk gelijk staat aan salaris, salaris gelijk staat aan koopkracht en koopkracht een belangrijke driver is voor de economie. Door werk deels los te koppelen van salaris en het salaris direct te bepalen, bepaalt de overheid voor een deel de koopkracht (het totaal aan basisinkomen uitgekeerd bedrag) en daarmee direct de economie. Anderzijds bepaalt de overheid ook de prikkel om te gaan werken (door het bedrag van het basisinkomen te variëren worden mensen meer of minder gestimuleerd om te gaan werken).

Opvoeding en basisinkomen voor minderjarigen

Eerder maakte ik de opmerking dat ik bewust jongeren tot 18 jaar bewust niet meenam in de uitzonderingsregels.

Enerzijds heeft dit te maken met het voorkomen van fraude [12] door lastig te controleren regels, anderzijds heeft het te maken met de kosten voor het opvoeden van kinderen.

Financieel gezien is er in ons huidige systeem (onze huidige bijstand) al een differentiatie in de bijstand van 668,21 euro voor een “alleenstaande” t.o.v. een bijstand van 935,49 euro voor een “alleenstaande ouder” gemaakt, wat ongeveer op hetzelfde idee neerkomt. Aangezien een alleenstaande 2 ouders heeft, is het verschil tussen een basisinkomen voor minderjarigen en dit niet doen slechts 133,65 per jongere per maand. Als we vervolgens ook nog kinderbijslag meerekenen (+/- 230 euro per maand) betekent dit dat een jongere er met een basisinkomen ter hoogte van de bijstand zelfs 100 euro per maand op achteruit gaat.

Kinderen kosten geld, veel geld. Alleen al voor de opleiding moet worden gedacht aan de crèche en peuterspeelzaal, boekengeld, studiegeld, collegegeld, op kamers wonen, enz. Daarnaast hebben alle mensen voedsel nodig en kleding. Kinderen vertegenwoordigen daarnaast onze toekomst, wat ze hele zinnige investering maakt. In ons huidige stelsel gaat het geld primair naar de ouders, die een deel weer besteden aan de kinderen. Als je ouders hoort over inkomsten van de overheid zullen ze het altijd hebben over kinderbijslag, nooit over bijstand. Door bij het basisinkomen het geld expliciet bij de kinderen terecht te laten komen, kan dit worden rechtgetrokken. Uiteraard zullen ouders zeggenschap krijgen over dit geld in de eerste levensjaren – maar het geeft ook meteen een duidelijk signaal dat het niet de bedoeling is dat de ouders dit voor persoonlijke doeleinden gebruiken.

Als er bijzondere situaties zijn, zoals huishoudelijk geweld, is het bovendien wenselijk als de jongeren niet meer aangewezen zijn op de financiën van de ouders, maar als de voogdij incl. bijbehorend geld bij een hulpverlener kan worden neergelegd.

Aan de andere kant van de medaille is het hierdoor niet meer nodig om dingen als kinderbijslag en belastingregels voor uitwonende kinderen apart te regelen. Ook hier snijdt dit direct in de complexiteit van de overheid, wordt het veel eenvoudiger om fraude te bestrijden en leidt het tot een efficiëntieverbetering.

Efficiëntie en het bedrijfsleven

Als kleine ondernemer kan ik niet genoeg onderstrepen hoe lastig het in Nederland is om als kleine ondernemer personeel aan te nemen. Deze complexiteit rondom arbeidsrecht laat zich het best illustreren aan de hand van de belastingregels. Alleen het handboek loonheffingen [9] telt al 335 pagina’s en dit is slechts een deel van de regeldruk. Vrijwel alle ondernemers met personeel besteden vanwege de complexiteit de loonadministratie uit.

Ons ontslagrecht maakt het daarnaast lastig om personeel ‘zomaar’ aan te nemen. In veel discussies over investeerders en werkgelegenheid wordt vergeten hoe zwaar de druk van personeel is op de financiën en onzekerheid van een bedrijf. Om dit heel concreet te maken: als een personeelslid overspannen wordt, kost dit een bedrijf al snel 50.000 tot 100.000 euro. Dit in schril contrast met de Verenigde Staten, waar personeel van vandaag op morgen kan worden ontslagen.

Veel van de regels rondom arbeidsrecht vinden hun oorsprong in ons sociale stelsel, omdat werk een voorwaarde is voor financiën en daardoor noodzakelijk is om uit de bijstand te blijven. Met de invoering van een onvoorwaardelijk basisinkomen valt deze noodzaak echter compleet weg. Logische gevolgen van invoering van een onvoorwaardelijk basisinkomen zijn daarom ook:

  • Vereenvoudigen van de loonadministratie:
    • Afschaffing van arbeidskorting;
    • Afschaffing van WGA, WAO, AOW, WW, ZVW.
  • Vereenvoudiging van het ontslagrecht, concreet:
    • Afschaffing van ‘kantonrechtersformule’ en andere werkgeverslasten;
    • Versoepeling opzegtermijnen.

Volgens de berekeningen van het CBP leidt versoepeling van ontslagrecht en vereenvoudiging van de regeldruk voor het bedrijfsleven telkens tot gelijkere kansen op werk [10] en betere werkgelegenheid [11]. Of deze aanpassingen in het bedrijfsleven een bloeiende economie opleveren is daarnaast niet een vraag; afgezien van het onvoorwaardelijk basisinkomen lijkt dit op het arbeidsrecht dat in o.a. de Verenigde Staten gebruikelijk is.

Als we de eerder genoemde bijstandsbedragen nemen als startpunt voor het onvoorwaardelijk basisinkomen, biedt het bedrijfsleven ook meteen een mogelijkheid om een groot deel van de kosten voor een onvoorwaardelijk basisinkomen te realiseren. De manier om dit te doen is door het minimumloon in stand te houden en door vervolgens een vaste afdracht per medewerker te doen ten hoogte van het basisinkomen. Deze afdracht wordt vervolgens weer door de overheid uitgekeerd aan de medewerker.

Of om het nog efficiënter te doen: de werkgever geeft door wat het salaris en percentage op FTE is van de werknemer. Als het 100% FTE is, keert de overheid niets uit. Indien iemand een percentage van de tijd werkt, wordt voor het resterende percentage het basisinkomen uitgekeerd door de overheid. Issues als arbeidskorting bij part-time werken en meerdere banen zijn daarmee ook meteen opgelost.

Kosten van het voorgestelde systeem

Op basis van de cijfers van het CBS [13] kunnen we deze strategie financieel doorrekenen. Er zijn begin 2015 ongeveer 650.000 werklozen in Nederland. Volgens Eurostat [14] werken daarnaast Nederlanders gemiddeld 30,6 uur per week.

Nederland heeft ongeveer 10.000 gedetineerden [15], wat nihil is in deze berekening.

Dit betekent:

  • Nederland heeft 17 miljoen inwoners;
  • De beroepsbevolking is 8.9 miljoen mensen;
  • Van de beroepsbevolking is 650.000 werkloos;
  • De overige beroepsbevolking werkt gemiddeld 30,6 uur per week.

Gecorrigeerd naar 40 uur (1 FTE) is onze beroepsbevolking goed voor 8.299.726 FTE. Deze mensen worden (indirect) betaald in het voorgestelde systeem door het bedrijfsleven.

Wat overblijft is een bevolking van 8.700.274 FTE. In het voorstel zijn de kosten hiervoor 668.21 per persoon, per maand. Dit maakt de totale kosten voor het systeem 69 miljard euro per jaar, wat neerkomt op ongeveer het bedrag van het huidige stelsel.

Helaas kunnen we de prognoses van het CPB [5] niet meenemen in deze berekening, omdat hier ook wordt uitgegaan van vlaktaks. In het voorgestelde systeem is het belastingstelsel echter in tact gelaten (deze wijzigingen zijn al groot genoeg). De exacte kostenbesparing is echter niet te voorzien.

Wat is realistisch basisinkomen?

In de berekeningen ben ik uitgegaan van het huidige bijstandsniveau als onvoorwaardelijk basisinkomen. Het minimumloon is daardoor 2x het onvoorwaardelijk basisinkomen, om zo een sterk positieve prikkel te simuleren om te werken. Veel mensen zullen daarbij beargumenteren dat dit betekent dat we het sociale stelsel gaan uitkleden. Dat is laatste is echter helemaal afhankelijk van de hoogte van het basisinkomen – en dit is ook precies de discussie die politiek links en rechts met elkaar zouden moeten voeren.

Is dit realistisch? Volgens dit voorgestelde model zou een onvoorwaardelijk basisinkomen van 1.200,- per maand ongeveer 125 miljard euro gaan kosten.

Door efficiënter om te gaan met onze wetgeving, kunnen we kosten besparen, waardoor we minder hoeven te gaan werken voor dezelfde welvaart. Dit is een gegeven; mensen werken in welvarende landen met een goed sociaal vangnet simpelweg minder dan in landen die dat niet hebben. In Nederland betekent dit dat mensen gemiddeld 30,6 uur werken van de 40 uur.

Het onvoorwaardelijk basisinkomen geeft de overheid de mogelijkheid om hierop te sturen. Als het onvoorwaardelijk basisinkomen hoger dichter komt te liggen bij het minimumloon, zal de prikkel voor laagverdieners lager worden om te gaan werken.

Omgekeerd kan het onvoorwaardelijk basisinkomen hoger worden gemaakt met als doel om armoede te bestrijden, of met als doel om de kloof tussen arm en rijk te verkleinen.

En tot slot kunnen banen in de breedte door de overheid worden geschapen door de werkweek te verkorten. Dit is simpel te realiseren door de standaard werkweek van 40 uur te verkorten naar bijv. 32 uur. De impact hiervan is dat er geen basisinkomen wordt uitgekeerd over de verkorte uren.

Invoering van het onvoorwaardelijk basisinkomen heeft echter ook een negatief effect: het eerste jaar zal dit enorme kosten met zich meebrengen, simpelweg vanwege de enorme ontslagrondes (omdat een hoop functies simpelweg overbodig worden). We kunnen het ons daarom simpelweg niet permitteren om het basisinkomen hoger te zetten dan het bijstandsniveau; pas als we weer geld overhouden kunnen we dit weer her-investeren in een ophoging van het basisinkomen. Geografisch per regio invoeren en geleidelijk aan de kosten verplaatsen is wellicht een mogelijke optie hier, om zo een geleidende schaal te creëren.

Conclusie

Hoewel de precieze kosten van de invoering van een onvoorwaardelijke basisinkomen op grote schaal op dit moment (en in onze context) niet te voorzien zijn, is wel meteen duidelijk dat hier een enorme optimalisatieslag mee gehaald kan worden ten opzichte van het huidige systeem. Daarnaast is frauderen praktisch onmogelijk, omdat het systeem zo eenvoudig is.

Zowel voor- als tegenstanders van het systeem lijken het er daarnaast over eens te zijn dat het een heel sociaal stelsel is.

Een (over gesimplificeerde) rekensom laat zien dat het systeem weldegelijk betaalbaar is, mits de parameters goed worden gekozen. Om precies financieel de impact van dit voorstel te bepalen, zullen we daarom experimenten moeten doen binnen de juiste context en op kleine schaal, om zo het precieze effect in de eigen “Nederland anno 2016” context te kunnen bepalen.

Tot slot geeft het systeem op een eenvoudige manier een stuurmiddel aan de regering voor sociale inkomens, werkgelegenheid en inkomens. Dit maakt bestuur en beheer van ons land relatief eenvoudig t.o.v. de huidige situatie, met voor iedereen heldere consequenties van de voorgestelde wijzigingen.

Bronvermeldingen

[1]: http://basisinkomen.nl/manier-gezond-worden-experimenten-basisinkomen-canada/

[2]: http://www.reuters.com/article/us-swiss-pay-idUSBRE9930O620131004#2H7gqjDmMfsg4rSH.97

[3]: https://peterheirman.wordpress.com/2015/07/20/utrecht-test-onvoorwaardelijk-basisinkomen-uit-voor-mensen-met-een-uitkering/

[4]: http://mieslab.nl/onderzoek-basisinkomen/

[5]: http://www.cpb.nl/publicatie/de-effectiviteit-van-fiscaal-participatiebeleid

[6]: https://nijmegen.groenlinks.nl/nieuws/brede-steun-voor-idee-lokaal-experiment-variant-onvoorwaardelijk-basisinkomen

[7]: http://www.volkskrant.nl/economie/d66-pleit-voor-nieuw-onderzoek-naar-een-basisinkomen~a3782023/

[8]: https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/begrotingen/2015/09/15/miljoenennota-2016/miljoenennota-2016-met-bijlagen.pdf

[9]: http://download.belastingdienst.nl/belastingdienst/docs/handboek_loonheffingen_jan_2015_lh0221t51fd.pdf

[10]: http://www.cpb.nl/persbericht/329104/minder-ontslagbescherming-geeft-gelijkere-kans-op-werk

[11]: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-33818-B.html

[12]: http://financieel.infonu.nl/geld/87749-controle-studiefinanciering-uitwonend-2015-boete.html

[13]: http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/arbeid-sociale-zekerheid/publicaties/artikelen/archief/2015/werkloosheid-gedaald-door-afname-beroepsbevolking.htm

[14]: http://www.nrcnext.nl/blog/2012/03/06/next-checkt-de-nederlander-werkt-de-minste-uren-van-europa/

[15]: http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=37264&D1=0-6&D2=0&D3=a&D4=0&D5=(l-9)-l&HD=090706-1319&HDR=G3,G1,G4&STB=T,G2